Wzdęcia – co to jest i jak sobie z nimi radzić?

Wzdęcia to subiektywne odczucie nadmiernej ilości gazów w jamie brzusznej, któremu często towarzyszy wrażenie powiększonego brzucha i dyskomfort w jamie brzusznej. U większości osób dolegliwość wynika z diety, połykania powietrza lub zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego. W artykule znajdziesz informacje, jak rozpoznać przyczynę i złagodzić nieprzyjemne objawy.

Czym są wzdęcia brzucha?

Wzdęcia to przede wszystkim subiektywne odczucie, że w jamie brzusznej znajduje się nadmierna ilość gazów. Pacjenci opisują je najczęściej jako powiększenie obwodu brzucha, uczucie pełności i napięcia. Objaw może, ale nie musi, wiązać się z realnie zwiększoną objętością gazów jelitowych. U wielu osób badania pokazują prawidłową ilość gazów, a pierwotnym problemem są zaburzenia czucia trzewnego i motoryki jelit.

Szacuje się, że okresowo wzdęcia występują u 10–30% dorosłych. Dwa razy częściej zgłaszają je kobiety, również w dniach poprzedzających miesiączkę. U 24% osób z tą dolegliwością nie stwierdza się powiększenia obwodu brzucha, co potwierdza subiektywny charakter tego objawu.

Wzdęcia u zdrowych osób dotyczą 10–30% dorosłych, a u 24% pacjentów nie stwierdza się rzeczywistego powiększenia obwodu brzucha.

W przewodzie pokarmowym zdrowego człowieka stale znajduje się od 150 do 200 ml gazów. Dobowe wydalanie przez odbijanie wynosi od 600 do 1400 ml, a przez odbyt od 480 do 1500 ml. Gdy mechanizm usuwania gazów zawodzi lub dochodzi do ich zwiększonej fermentacji, pojawia się uczucie rozpierania i dyskomfortu.

Jakie gazy gromadzą się w jelitach?

Skład gazów zależy od źródła ich pochodzenia. Powietrze połykane z pokarmem dostarcza głównie azotu i tlenu. Procesy fermentacji bakteryjnej w jelicie grubym odpowiadają z kolei za wodór, metan i dwutlenek węgla. Dwutlenek węgla powstaje też podczas zobojętniania kwaśnej treści żołądkowej zasadowym sokiem trzustkowym.

Niewielkie ilości siarkowodoru, amoniaku, pochodnych skatolu i indolu oraz lotnych kwasów tłuszczowych mogą odpowiadać za nieprzyjemny zapach wiatrów. Ich udział w całkowitej objętości gazów jest jednak śladowy.

Jak wygląda wzdęcie czynnościowe?

Według kryteriów rzymskich III o wzdęciu czynnościowym mówimy, gdy nawracające uczucie napięcia lub widoczne powiększenie obwodu brzucha pojawia się przynajmniej 3 dni w miesiącu przez ostatnie 3 miesiące. Jednocześnie pacjent nie może spełniać kryteriów dyspepsji czynnościowej, zespołu jelita drażliwego ani innego czynnościowego zaburzenia przewodu pokarmowego.

Jakie są przyczyny wzdętego brzucha?

Wzdęty brzuch rzadko ma jedną przyczynę. Najczęściej dolegliwość wynika z połykania powietrza, diety obfitującej w produkty fermentujące albo z zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego. U części osób za objawy odpowiadają nietolerancje pokarmowe, przewlekłe choroby jelit lub przyjmowane leki.

Połykanie powietrza i błędy dietetyczne

Nieświadome połykanie powietrza bywa szczególnie wyraźne u osób jedzących szybko, mówiących podczas posiłków, żujących gumę lub palących papierosy. Podobny skutek daje picie napojów gazowanych. Połknięte powietrze częściowo opuszcza żołądek przez odbijanie, a reszta przesuwa się do dalszych odcinków jelit, gdzie nasila wzdęcia.

Do nawyków, które sprzyjają rozdęciu brzucha, należą:

• spożywanie obfitych posiłków w krótkim czasie,
• jedzenie w stresie i w trakcie rozmowy,
• regularne żucie gumy,
• palenie papierosów,
• częste picie wody gazowanej i słodzonych napojów musujących.

Już sama zmiana tempa jedzenia i unikanie pośpiechu może zmniejszyć ilość połykanego powietrza i złagodzić objawy.

Fermentacja, FODMAP i nietolerancje pokarmowe

Wzdęcia po posiłkach często wiążą się z fermentacją bakteryjną niestrawionych resztek pokarmowych. Niektóre węglowodany z grupy FODMAP, czyli fermentujących oligo-, di- i monosacharydów oraz polioli, są słabo wchłaniane w jelicie cienkim. W jelicie grubym stają się pożywką dla bakterii, które wytwarzają wodór, metan i dwutlenek węgla.

Do produktów szczególnie gazotwórczych zalicza się:

• fasolę, groch, soczewicę i cieciorkę,
• kapustę, brukselkę, brokuły i kalafior,
• cebulę oraz duże ilości jabłek, gruszek i śliwek,
• świeże pieczywo, makaron i otręby,
• mleko, lody i sery pleśniowe przy nietolerancji laktozy.

U podłoża objawów nieraz leżą konkretne nietolerancje pokarmowe. Dotyczy to przede wszystkim laktozy obecnej w mleku i jego przetworach, fruktozy zawartej w suszonych owocach, miodzie, cebuli i wielu napojach oraz sorbitolu dodawanego do gum i cukierków bez cukru. Dieta z ograniczeniem tych związków bywa szczególnie pomocna w zespole jelita drażliwego.

Skrobia i błonnik rozpuszczalny również mogą zwiększać produkcję gazów, zwłaszcza gdy są wprowadzane do jadłospisu gwałtownie lub w nadmiarze.

Choroby i leki wywołujące wzdęcia

Wzdęcia występują w wielu chorobach przewodu pokarmowego. Należą do nich zespół jelita drażliwego, zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego, celiakia, refluks żołądkowo-przełykowy, choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy, przewlekłe zapalenie pęcherzyka żółciowego oraz przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka. Objaw pojawia się także w nieswoistych zapalnych chorobach jelit, takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna, a niekiedy w chorobie uchyłkowej jelita grubego, polipach lub raku jelita grubego.

Wzdęcia mogą towarzyszyć chorobom ogólnoustrojowym, między innymi cukrzycy z neuropatią trzewną, niedoczynności tarczycy, twardzinie układowej i otyłości. Niejednokrotnie prowokują je leki stosowane przewlekle – metformina, niesteroidowe leki przeciwzapalne, antybiotyki, inhibitory pompy protonowej, leki przeciwdepresyjne z grupy inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny, a także niektóre preparaty na nadciśnienie tętnicze i leki moczopędne.

Kiedy wzdęcia powinny skłonić do wizyty u lekarza?

Krótkotrwałe wzdęcie po posiłku, które mija do rana, zwykle nie jest powodem do niepokoju. Jeśli jednak objawy są długotrwałe, narastają lub zmieniają charakter, warto skonsultować się z gastroenterologiem. Lekarz może odróżnić wzdęcia od innych przyczyn powiększenia obwodu brzucha, takich jak przyrost masy ciała, wodobrzusze w marskości wątroby, powiększenie wątroby, śledziony lub nerek, a także guzy i torbiele w jamie brzusznej.

Badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej pozwala szybko wykluczyć część zmian organicznych. W wyjaśnianiu przyczyn pomocne bywa też badanie radiologiczne, na przykład przeglądowe zdjęcie RTG jamy brzusznej. Do niepokojących sygnałów wymagających pilniejszej diagnostyki należą:

• niezamierzona utrata masy ciała,
• trudności lub ból przy przełykaniu,
• krwawienie z odbytu i krew w stolcu,
• utrzymująca się gorączka,
• powiększone węzły chłonne,
• wymioty lub żółtaczka,
• nagłe pojawienie się uporczywych wzdęć po 55. roku życia.

W diagnostyce wykorzystuje się badania laboratoryjne, takie jak morfologia, wskaźniki stanu zapalnego OB i CRP, enzymy wątrobowe oraz enzymy trzustkowe. W zależności od wywiadu lekarz zleca badanie kału na pasożyty, kalprotektynę, krew utajoną, testy oddechowe w kierunku nietolerancji laktozy, fruktozy lub przerostu bakteryjnego jelita cienkiego, a także gastroskopię lub kolonoskopię. U osób z długotrwałymi wzdęciami pomocna bywa analiza składu mikrobioty jelitowej.

Jak pozbyć się wzdęć?

Postępowanie zależy od przyczyny. Po wykluczeniu chorób organicznych podstawą są zmiany w diecie, uregulowanie rytmu wypróżnień i ograniczenie połykania powietrza. U części pacjentów ulgę przynoszą preparaty zmniejszające napięcie powierzchniowe pęcherzyków gazu i środki wiążące gazy w jelicie.

Zmiany w sposobie jedzenia

Przydatne jest spożywanie 4–5 mniejszych posiłków dziennie w spokojnych warunkach. Każdy kęs warto dokładnie przeżuć, a napoje pić powoli. U osób z wzdęciami korzystne bywa unikanie rozmów w trakcie jedzenia i rezygnacja z gumy do żucia.

Niekiedy objawy zależą od zaparć. Wtedy pomocne są środki osmotyczne, takie jak laktuloza lub makrogole, które wiążą wodę w jelicie i ułatwiają wypróżnienie. Należy je jednak dobierać indywidualnie, ponieważ niektóre preparaty z błonnikiem mogą początkowo zwiększać ilość gazów.

Dieta low-FODMAP i eliminacja problematycznych produktów

Dieta uboga w fermentujące oligo-, di- i monosacharydy oraz poliole sprawdza się zwłaszcza w zespole jelita drażliwego. Polega na czasowym wykluczeniu produktów z wysoką zawartością FODMAP, a następnie na stopniowym ich ponownym wprowadzaniu. Dzięki temu można zidentyfikować pokarmy, które u danej osoby nasilają dolegliwości.

Jeśli problemem jest nietolerancja laktozy, ulgę przynosi spożywanie nabiału pozbawionego laktozy lub przyjmowanie laktazy przed posiłkiem. Przy nietolerancji fruktozy i sorbitolu istotne bywa czytanie etykiet, ponieważ oba związki znajdują się w wielu gotowych produktach.

Błonnik rozpuszczalny warto wprowadzać stopniowo i obserwować reakcję organizmu. Fermentowane produkty mleczne, takie jak kefir, maślanka i jogurt naturalny, mogą wspierać prawidłową mikrobiotę jelitową, ale u osób z nietolerancją laktozy trzeba je wybierać ostrożnie.

Leki i preparaty łagodzące wzdęcia

Wśród środków bez recepty najczęściej wymienia się symetykon, który ułatwia rozbijanie pęcherzyków gazu w jelitach, oraz węgiel aktywny, który wiąże gazy i niektóre toksyny. Ich skuteczność bywa różna, ale u wielu osób przynoszą szybką ulgę.

W zespole jelita drażliwego z przewagą zaparć lub w dyspepsji czynnościowej lekarz może zalecić leki prokinetyczne. W razie potwierdzonego przerostu bakteryjnego jelita cienkiego stosuje się okresowo antybiotyki, na przykład ryfaksyminę lub neomycynę. U pacjentów z niewydolnością zewnątrzwydzielniczą trzustki pomocne bywają preparaty pankreatyny zawierające lipazę, amylazę i proteazy.

Probiotyki i leki rozkurczowe mają niepewną skuteczność w leczeniu wzdęć, choć u części osób poprawiają komfort. Każde przewlekłe leczenie warto skonsultować z lekarzem, zwłaszcza gdy dolegliwości nawracają.

Jak zapobiegać wzdęciom na co dzień?

Profilaktyka opiera się na regularnym trybie życia, aktywności fizycznej i eliminacji nawyków, które zwiększają ilość gazów w jelitach. Nawet proste zmiany potrafią wyraźnie zmniejszyć uczucie pełności po posiłkach.

Aktywność fizyczna i radzenie sobie ze stresem

Ruch wspomaga perystaltykę jelit i naturalne przesuwanie treści pokarmowej. Już regularne spacery, pływanie lub joga mogą zmniejszyć zaleganie gazów, zwłaszcza u osób prowadzących siedzący tryb życia. Aktywność bywa też elementem terapii u pacjentów z zespołem jelita drażliwego.

Stres emocjonalny nasila połykanie powietrza i zaburza motorykę przewodu pokarmowego. Techniki oddechowe, medytacja i dbanie o stały rytm dnia pomagają rozluźnić mięśnie brzucha i ograniczyć nieświadome napięcie.

Zioła i przyprawy wspomagające trawienie

W łagodzeniu wzdęć sprawdzają się zioła o działaniu rozkurczającym i wspierającym trawienie. Do najczęściej polecanych roślin należą:

• kminek,
• mięta,
• koper włoski,
• rumianek,
• ostropest plamisty,
• imbir,
• majeranek,
• jałowiec.

Można je stosować w postaci naparów po posiłku lub dodawać jako przyprawy do potraw. Gdy objawy utrzymują się mimo zmiany diety i stylu życia, nie należy polegać wyłącznie na domowych metodach – potrzebna jest wtedy konsultacja lekarska.